هشدار افزایش ۱۷ درصدی آلودگی هوای تهران تا ۱۴۳۰؛ مترو مؤثرترین راهکار مغفول مانده
رکوردشکنی آلودگی و شکست مدیریت شهری
تعداد روزهایی که شهروندان تهرانی از هوای پاک بهرهمند هستند، در سالهای اخیر نسبت به سالهای پایانی دهه ۹۰ افت محسوسی داشته است. رشد جمعیت، افزایش حجم ترافیک، توسعه صنایع در حاشیه شهرها و عدم توسعه کافی حملونقل عمومی، همگی دست به دست هم دادهاند تا آلودگی هوا به یکی از چالشهای اساسی و حلنشده مدیریت شهری تبدیل شود. بررسیها نشان میدهد که سیاستگذاران حوزه شهری در تأمین خواست شهروندان برای کنترل آلودگی موفق نبودهاند.
دوران طلایی و سقوط آزاد روزهای پاک
در سالهای ابتدایی دهه ۹۰، تهران روزهای بسیار آلودهای را تجربه کرد؛ بهطوری که در ۷ ماه ابتدایی سالهای ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱، پایتخت هیچ روز پاکی نداشت و در سال ۱۳۹۰ برای ۷ روز و در سال ۱۳۹۱ برای ۵ روز در وضعیت ناسالم و بسیار ناسالم قرار گرفت. این وضعیت از سال ۱۳۹۳ به بعد رو به بهبود گذاشت که نتیجه مستقیم ارتقای کیفیت سوخت و وسایل نقلیه بود.
سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹ به عنوان «سالهای طلایی مهار آلودگی» شناخته میشوند. در این دوره، متوسط تعداد روزهای پاک در ۷ ماه ابتدایی سال به ۱۷ روز افزایش یافت و در سال ۱۳۹۹ این رقم به اوج خود یعنی ۲۵ روز هوای پاک رسید. این بهبود مرهون اجرای سختگیرانه مقررات حملونقلی از جمله سختگیری در اجرای معاینه فنی و ممانعت از ورود خودروهای سنگین به شهر بود.
وضعیت نگرانکننده سال جاری
متأسفانه، روند بهبود متوقف شده و در ۷ ماه ابتدایی سال جاری، تهران تنها ۶ روز هوای پاک داشته است. در همین بازه زمانی، هوای پایتخت برای ۱۰ روز در وضعیت ناسالم و بسیار ناسالم و برای ۲ روز در وضعیت خطرناک قرار گرفت. از سال ۱۳۹۰ تاکنون، تنها ۴ روز (۲ روز در سال ۱۴۰۱ و ۲ روز در سال جاری) هوای تهران در وضعیت خطرناک قرار داشته است. این آمارها نشاندهنده شکست مدیریت شهری در کنترل بحرانهای اصلی تهران است.
افزایش ۱۷ درصدی غلظت آلایندهها تا سال ۲۰۳۰
گزارشی تحلیلی با عنوان «تحلیل دینامیکی آلودگی هوای کلانشهر تهران» به بررسی پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آلودگی هوا با ذرات معلق کوچکتر از ۲.۵ و ۱۰ میکرون پرداخته است. این گزارش تأکید میکند که آلودگی هوا هزینههای اقتصادی و پیامدهای جبرانناپذیری برای سلامت مردم، اجتماع و محیط زیست به همراه دارد و با کاهش بهرهوری، آسیبهای جدی بر اقتصاد ملی وارد میکند.
رشد دو برابری ذرات معلق متحرک
مجموع آلودگی ذرات معلق تولیدشده ناشی از منابع متحرک در شهر تهران در سالهای اخیر به رکورد تاریخی ۱۲ هزار تن رسیده است. این رقم برای سال ۱۳۸۰ حدود ۸ هزار تن بود و نشان میدهد که طی حدود دو و نیم دهه، میزان ذرات معلق ناشی از وسایل نقلیه شخصی، عمومی، موتورسیکلت و خودروهای سنگین تقریباً دو برابر شده است.
برآوردها حاکی از آن است که اگر شرایط به شکل کنونی ادامه یابد، میزان غلظت ذرات معلق در هوای تهران تا سال ۲۰۳۰ میلادی (۱۴۳۰ شمسی) به ۱۴ هزار تن خواهد رسید که این رقم ۱۷ درصد بیشتر از میزان فعلی آلایندهها است.
تأثیر سیاستهای کنترلی
اجرای سیاستهایی نظیر ارتقای کیفیت معاینه فنی، غیرحضوری کردن خدمات (اجرای دولت هوشمند) و برقی کردن وسایل نقلیه، میتواند تا حدودی این روند را کند کند. در صورت اجرای صحیح این سیاستها، میزان مجموع غلظت آلایندهها در سال ۲۰۳۰ به ۱۱ هزار تن میرسد. به عبارت دیگر، با اجرای این سیاستهای پیشنهادی، میزان آلایندگی ناشی از وسایل متحرک طی ۱۵ سال آینده حدود ۸.۵ درصد کاهش خواهد یافت.
توسعه مترو؛ راهحل قطعی مهار آلودگی
با وجود بررسی اثر سیاستهای کنترلی فوق، تأثیر افزایش خطوط و ناوگان حملونقل عمومی، بهویژه توسعه مترو، در گزارشهای رسمی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در حالی که تمرکز مدیریت شهری بر توسعه خطوط و ناوگان مترو میتواند نتایج به مراتب بهتری در زمینه پاکی هوا در افق ۲۰۳۰ به همراه داشته باشد.
بررسیها نشان میدهد که توسعه خطوط مترو اثر کاهنده قابلتوجهی بر کاهش استفاده از خودروی شخصی دارد و در مهار آلودگی هوا بسیار مؤثر است. مترو ۲ برابر خطوط اتوبوس تندرو (BRT) در کاهش استفاده از وسایل نقلیه شخصی و ۱.۶ برابر در کاهش آلودگی هوا مؤثر است.
با این حال، رویه فعلی مدیریت شهری در تخصیص بودجهها، حاکی از کمتوجهی سیاستگذار به موضوع مهم توسعه مترو به عنوان مؤثرترین راهکار مهار آلودگی هوای پایتخت است.
